AKTUALNOŚCI / WYSTAWY / EDUKACJA / ARCHIWUM

BROŃ W DAWNEJ POLSCE






 




Wystawa „Broń w dawnej Polsce” została zorganizowana przez Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie z myślą o upowszechnieniu wiedzy na temat wyposażenia bojowego dawnych wojów i rycerzy. Wystawiono cenne eksponaty broni datowanej od VII wieku aż po początek wieku XVIII. Wszystkie zgromadzone okazy mają związek z Ziemiami Polskimi, a więc zostały tu pozyskane w trakcie wykopalisk lub pochodzą z różnych kolekcji muzealnych, z zamków, pałaców i z kolekcji prywatnych przekazanych do placówek państwowych.

Na prezentowanej wystawie poczesne miejsce zajmują niezwykle interesujące przykłady uzbrojenia z okresu wczesnego średniowiecza. Cenny zbiór stanowią siekierki i topory żelazne. Najstarszy okaz (znaleziony na Śląsku), wywodzący się zapewne jeszcze z VI/VII w. ma związki typologiczne z siekierkami zwanymi „francisca” albo „francesca”. Służyły one wojownikom w czasach Państwa Franków do precyzyjnego rzucania w przeciwnika. Uwagę zwracają także różne typy toporów z XI-XII w. z Gniezna, Ostrowa Lednickiego i Kruszwicy. Ważne miejsce na wystawie zajmuje replika miecza typu wikińskiego z X/XI w. z Lutowa, woj. kujawsko-pomorskie. Jego inkrustowana we wzory „wikińskie” oprawa jest znamienitym przykładem bogactwa ówczesnej sztuki. Asortyment dawnych arsenałów uzupełniają groty włóczni, oszczepów i strzał. Uwagą przykuwa kopia drzewca strzały z 1 poł. XI w. z Ostrowa Lednickiego.

Oręż z okresu późnego średniowiecza to broń generalnie cięższa, masywna, której rozwój był uzależniony od rozwoju uzbrojenia ochronnego (zbroja płytowa). Okres ten ilustrują ciężkie topory i wielkie miecze dwuręczne, w tym miecz-koncerz do przekłuwania pancerzy. Godna wspomnienia jest replika piszczela ogniowego pochodzącego ze schyłku XIV w. z terenów Niemiec. Jest to pierwowzór ręcznej broni palnej używanej w Europie, a także w Polsce w XIV-XV w.. Świat rycerstwa i jego wyposażenie dopełniają sceny przedstawione na gnieźnieńskich kaflach płytowych oraz przepiękne rękawice rycerskie (2 poł. XV w.. Austria-Niemcy, kopia XIX w.).

Okres nowożytny reprezentuje duża różnorodność uzbrojenia wynikająca z ogólnego rozwoju technicznego, wzrostu zamożności społeczeństw, a przede wszystkim w wyniku pojawienia się manufaktur wytwarzających broń. Czasy te reprezentują cztery zbroje: kolcza z XVI/XVII w. (Polska), zbroja płytowa (XVI w. Europa Zachodnia lub Środkowa), zbroja piechoty (kirys pikinierski i hełm-morion łódkowy, XVII w., Niemcy) i husarska (XVII w. – kopia XIX w., Polska) oraz liczna broń palna m.in. hakownica (2 poł. XVI w., Śląsk), pistolet z zamkiem kołowym (XVII w., Europa Środkowa) i muszkiet z zamkiem lontowym (Europa Środkowa, XVII w.). Okres nowożytny broni prochowej zamyka armatka tzw. potunda (XVIII w.). Spośród innych rodzajów oręża wyróżnia się ciężka kusza piechoty typu angielskiego pochodząca z początku XV-XVI w. (kopia), a pośród broni białej – włoski rapier z XVI w., sztylet-lewak hiszpański z XVI/XVII w. oraz szabla husarska z XVII w. (Polska-Węgry). Zbiór uzupełniają halabardy straży miejskich  i okazy dworskie (XVI-XVII w., Polska). Wyjątkowo rzadkim eksponatem jest siodło husarskie z 2 poł. XVII w. (Polska-Lwów). Obrazu rycerstwa polskiego dopełniają portrety trumienne Mikołaja i Wojciecha Będzyńskich (XVII w.) oraz epitafium Jerzego Powidzkiego herbu Dołęga (XVIII w.).

Wystawa powstała w oparciu o zbiory własne Muzeum Początków Państwa Polskiego, a także o eksponaty użyczone przez Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Muzeum Zamkowe w Malborku, Muzeum Miejskie we Wrocławiu, Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i Instytut Archeologii i Etnologii PAN o. Poznań.