Gniezno
średniowieczne
Komentarz do wystawy:
1.
Wielkość Gniezna jako stołecznego grodu państwa
polskiego i siedziby arcybiskupstwa przedstawia
makieta (skala 1:1200) zespołu grodowego z okresu
jego największego rozkwitu w l. ćw. XI wieku, tj.
od czasu tzw. zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku
aż po pierwsze koronacje władców polskich z
dynastii Piastów (1025 r.).
Gród ówczesny, zajmujący prawie 6 ha
wyniesienia zwanego Górą Lecha, broniły wały o
konstrukcji drewniano-ziemnej sięgające wysokości
10-12 m i o szerokości podstawy wynoszącej
kilkadziesiąt metrów. Ponadto wały obronne były
wyposażone w bramy i w drewniane korony czyli w
system fortyfikacji rozciągającej się wzdłuż
szczytu wałów. Dodatkowe naturalne warunki obronne
były wzorcowe, gród gnieźnieński położony był
bowiem na wyniesieniu pośród okalających go
zewsząd wód jezior i strumieni. Równolegle z
potężnym zespołem grodowym zamieszkiwanym przez
księcia (króla), jego rodzinę, dwór i drużynę
wiernych wojów, duchowieństwo oraz drobniejsze
rycerstwo, rzemieślników i kupców, rozwijały się
w jego pobliżu osady w tym największa i
najważniejsza osada targowa na Wzgórzu Panieńskim
(obecnym Rynku). Być może jeszcze do początku XI
wieku bezpieczeństwa rozwijającego się grodu
stołecznego i szlaków komunikacyjnych od strony
wschodniej bronił niewielki gród zwany
Gnieźninkiem.
Fala niepokojów społecznych i jednocześnie
niszczący najazd księcia czeskiego w 1039 roku
przerywa intensywny rozwój Gniezna. Stołecznym
ośrodkiem w odbudowywanym przez Kazimierza
Odnowiciela państwie stał się Kraków. Gniezno
zachowało jednak swą znaczącą pozycję jako
stolica metropolii i ważny ośrodek książęcy. W
sumie w murach katedry gnieźnieńskiej odbyło się
5 koronacji. Ostatnia z nich przypadła na rok 1300
kiedy to na króla Polski koronowano Wacława II.
2.
Na wystawie można zobaczyć eksponaty związane z
katedrą gnieźnieńską. Rola tego kościoła w
historii Kościoła i państwa polskiego jest nie do
przecenienia. To tu w 997 roku złożono wykupione od
Prusów przez Bolesława Chrobrego relikwie św.
Wojciecha. Stały się one kamieniem węgielnym
utworzonego w Gnieźnie w 1000 roku pierwszego w
Polsce arcybiskupstwa. Ogłoszenie tej wiekopomnej
decyzji papieża nastąpiło podczas znaczącego
wydarzenia politycznego i kościelnego tzw. zjazdu
gnieźnieńskiego, kiedy to do Gniezna do grobu
męczennika przybył z pielgrzymką cesarz niemiecki
Otton III. Katedra gnieźnieńska pełniła przez
wieki funkcję nie tylko ośrodka kultu św.
Wojciecha o międzynarodowym znaczeniu, ale również
kościoła koronacyjnego królów polskich oraz
nekropolii tutejszych arcypasterzy.
Znaczny wkład w poznanie przemian
architektonicznych gnieźnieńskiej katedry,
zwłaszcza w okresie sprzed jej gotyckiej przebudowy,
przyniosły badania archeologiczne prowadzone w
latach 1957-1964. Znajdująca się na wystawie
makieta przyziemia katedry pozwala zapoznać się
zarówno z głównymi cechami układu przestrzennego
gotyckiej, monumentalnej budowli (pochodzącej
zasadniczo z 2. połowy XIV wieku), jak również z
lokalizacją odkrytych reliktów starszych
kościołów przedromańskich i romańskich.
Ustalono, iż dzieje architektoniczne rozpoczęły
się w tym miejscu w 2. połowie X wieku wraz z
wybudowaniem niewielkiej świątyni grodowej w formie
małej rotundy. Po zjeździe gnieźnieńskim
przystąpiono etapowo do wznoszenia monumentalnej
bazyliki, zakończonej od wschodu trzema absydami a
od zachodu zakończonej prostą ścianą. W okresie
romańskim dokonano całkowitej rekonstrukcji murów
kościoła wydłużając go nieco w kierunku
wschodnim oraz dodając od zachodu dwuwieżowy masyw,
zawierający we wnętrzu emporę czyli lożę
książęcą. Stwierdzono również w trakcie badań
istnienie kilku faz monumentalnych grobowców św.
Wojciecha (konfesji), zlokalizowanych pośrodku nawy
głównej romańskiej świątyni.
W osobnej gablocie umieszczono rzadki eksponat
związany z katedrą – znaczny fragment oryginalnej
posadzki, ułożonej niegdyś na całej powierzchni w
romańskiej bazylice. Składa się ona z ceramicznych
płytek pokrytych kolorowymi szkliwami układanych na
grubym podkładzie gipsowym. Nie brak też
oryginalnych detali architektonicznych, związanych
już z budowlą gotycką a wśród nich niezmiernie
rzadki eksponat – zwornik sklepienny z herbem
Luksemburgów (lew z rozdwojonym ogonem). Ważne
miejsce na wystawie zajmuje gipsowa kopia marmurowej
tumby św. Wojciecha, czyli wieka nakrywającego
kamienny sarkofag męczennika. Dzieło to,
znajdujące się pierwotnie pośrodku gotyckiej
katedry gnieźnieńskiej, wykonane w 2. połowie XV
wieku przez Hansa Brandta – jest wybitnym
przykładem późnogotyckiej rzeźby nagrobnej w
Polsce.
3.
W XIII wieku wydarzeniem, które miało decydować o
przyszłym rozwoju Gniezna, była lokacja miasta.
Prawdopodobnie nastąpiła ona w 1239 r. z inicjatywy
księcia wielkopolskiego Władysława Odonica. Dla
nowej gminy miejskiej przeznaczono obszar na Wzgórzu
Panieńskim, na którym we wczesnym średniowieczu
znajdowała się osada otwarta. Nowej jednostce
osadniczej nadany został ustrój prawny wzorowany na
organizacji miast w zachodniej Europie. W Gnieźnie
była to prawo magdeburskie. Gmina miejska
wyłączona została spod jurysdykcji książęcej, a
władzę wykonawczą i sądowniczą początkowo
sprawował wójt. Nieco później wykształciły się
władze kolegialne ławy z wójtem i rady z
burmistrzem.
Zmiany układu przestrzennego miasta wprowadzone
decyzją lokacyjną ukazuje na wystawie makieta
aglomeracji gnieźnieńskiej. Pokazuje ona stan
miasta w XV w., kiedy procesy urbanizacyjne były
znacznie bardziej zaawansowane. W tej części
wystawy prezentowane są również najstarsze
dokumenty miejskie oraz iluminowana księga –
Graduał klarysek gnieźnieńskich z 1420 r., jako
że w murach miasta funkcjonowały dwa klasztory:
franciszkanów i klarysek. W tej części wystawy
prezentowany jest też wybór z najbogatszego w
Polsce zbioru dekorowanych kafli gotyckich, które
wykonano w gnieźnieńskich warsztatach z
przeznaczeniem dla wyposażenia budynków
mieszkalnych w mieście, jak i dla budowli
zlokalizowanych w dworach i siedzibach w okolicy
Gniezna.
