AKTUALNOŚCI / WYSTAWY / PUBLIKACJE / EDUKACJA / ARCHIWUM

Wystawy stałe

 




GNIEZNO NOWOŻYTNE

Wystawa obrazuje dzieje, kulturę materialną oraz architekturę i rozwój urbanistyczny miasta w okresie nowożytnym – od początku XVI do połowy XIX wieku.

Eksponowane przedmioty przynależały do ważnych dla dziejów miasta instytucji: kościołów, urzędów, warsztatów rzemieślniczych itp. Ich śladem można zapoznać się z warunkami życia mieszkańców Gniezna
– od pracy po rozrywkę.

Na wystawie można zobaczyć m.in.:

  • szklanicę-wilkom cechu zbiorowego w Gnieźnie z 1596 r.;

  • dekoracyjne renesansowe kafle piecowe;

  • bogato malowane naczynia gliniane;

  • przedmioty z drewna: intarsjowane skrzynki gnieźnieńskich cechów z XVIII w.;

  • ozdobne wyroby ślusarskie;

  • naczynia i sprzęty liturgiczne: cynowe kielichy, lichtarze, ampułki mszalne i in.;

  • kamienne kropielnice z XV-XVI w.;

  • pień i topór katowski z XVI w.;

  • militaria z XVI-XVIII w.: groty włóczni, halabardy, kule armatnie i in.;

  • plan nowego układu miasta po 1819 roku;

  • gnieźnieńskie dokumenty archiwalne: np. księgi wójtowskie z 3 ćw. XVIII w., pisma wydane przez Augusta III z XVIII w.


Gniezno nowożytne


Komentarz do wystawy:


Pierwszą część wystawy stanowią eksponaty związane z działalnością władz miasta, m.in. dokumenty i pieczęcie miejskie, księgi radzieckie i wójtowskie. Władza miejska w okresie nowożytnym składała się z tzw. 3 porządków: Rady z Burmistrzem, Ławy z Wójtem oraz kolegium starszyzny cechowej. Jako przedstawiciel króla władzę zwierzchnią nad tymi ciałami sprawował starosta. Burmistrz z Radą składającą się z 6 rajców, czyli magistrat, łączyli funkcje administracyjne i sądowe. Przy wykonywaniu funkcji administracyjnych posługiwali się wyższymi urzędnikami oraz sługami miejskimi, w skład których wchodziła straż miejska i kat. Ten segment wystawy ilustrują broń straży miejskiej i topór katowski.

W dalszą część wystawy wprowadzają plany miasta. Układ przestrzenny miasta ukształtowany został jeszcze w średniowieczu. Obok miasta lokacyjnego, którego zasadnicza część otoczona była murami w skład gnieźnieńskiego zespołu miejskiego wchodziły liczne jurydyki. Gnieźnieńską aglomerację w XVI i początku XVII w. zamieszkiwało około 5000 osób.

Okres ten to czas największego rozwoju miasta. Czynnikiem decydującym o tym był handel. Na organizowane w Gnieźnie jarmarki, z których największym zainteresowaniem cieszyły się przypadające na okres świąt św. Wojciecha (23 IV) i św. Bartłomieja (24 VIII) przyjeżdżali kupcy nie tylko z Wielkopolski i pozostałych dzielnic Rzeczypospolitej, ale także innych krajów Europy. Wyjątkowe znaczenie zyskało Gniezno w handlu ze wschodem. Przez gnieźnieński rynek szły głównie dostawy futer i skór ze wschodu do Europy Zachodniej. Z kolei kupcy ze wschodu zaopatrywali się w Gnieźnie w sukno, wyroby metalowe i artykuły kolonialne. To głównie handel decydował w tym czasie o gospodarczym znaczeniu miasta i zamożności jego mieszkańców. Dopiero nawiedzające Europę Środkową wojny, zmiany szlaków handlowych oraz pożar miasta w 1613 roku zahamowały ten proces.

Korzystna sytuacja ekonomiczna miasta w XVI i 1. połowie XVII w. znajdowała wyraz w budowie ceglanych kamienic mieszczańskich i zastępowaniu budynków drewnianych murowanymi, zwłaszcza w obrębie murów miejskich. Proces ten potwierdziły badania archeologiczne prowadzone w ostatnich latach w różnych punktach starówki. W trakcie tych badań odkryto relikty budynków oraz ich wyposażenie m.in. fragmenty naczyń, przede wszystkim zaś dziesiątki renesansowych kafli piecowych. To właśnie one stanowią znaczący fragment ekspozycji.

Budowle sakralne Gniezna miały średniowieczny rodowód. Niektóre z nich były wielokrotnie przebudowywane i odnawiane. Wiele z nich się nie zachowało, jak kościoły św. Ducha, św. Mikołaja i św. Anny. Poza katedrą i kościołem franciszkanów pozostałe budowle sakralne były małej skali. Nie było też zbyt bogate ich wyposażenie. W okresie nowożytnym oprócz nielicznych przedmiotów ze srebra przeważały sprzęty wykonane z cyny, jak choćby prezentowane na wystawie kielichy mszalne, lawaba, ampułki itp.

W XVI i 1. połowie XVII wieku zaistniały też korzystne warunki dla rozwoju gnieźnieńskiego rzemiosła. Na rzecz organizowanych w Gnieźnie jarmarków pracowały liczne miejscowe warsztaty rzemieślnicze. Działali tu kuśnierze, krawcy, rymarze, siodlarze, szewcy. Także przedstawiciele innych specjalności wykorzystywali sprzyjającą koniunkturę. Zajmowali się obsługą przybywających do Gniezna kupców, wykonywali dla nich różne usługi (piwowarzy, kowale, kołodzieje, stelmachowie). W tym okresie notujemy największą liczbę działających w Gnieźnie cechów – 20. Rządziły się one nadanymi im przez króla statutami i specjalnymi przywilejami. Na wystawie prezentujemy przedmioty związane w przeszłości z działalnością gnieźnieńskich cechów: obesłania cechowe, skrzynie, wilkom, jak i liczne obiekty świadczące o wysokim poziomie wytwórczości gnieźnieńskich warsztatów.

Ostatni człon wystawy tworzą zagadnienia poświęcone odbudowie miasta po pożarze w 1819 roku. Akcją regulacyjną objęto niewielki obszar miasta sprowadzający się do rynku i jego otoczenia, ale znaczącym jej efektem było wytyczenie nowej osi założenia przestrzennego łączącego katedrę ze zborem ewangelickim (dzisiejsza ulica Tumska, Rynek i Chrobrego). Zmieniła się też zabudowa miejska, w której zaczęły dominować klasycystyczne budynki mieszkalne. Wprowadzone zmiany ilustruje plan Gniezna opracowany w 1821 roku przez geometrę Cruciusa.