Oręż
wieków minionych
Uzbrojenie
na ziemiach polskich od X do XVIII wieku
Komentarz do wystawy:
W czasach panowania pierwszych Piastów uzbrojenie
wojowników polskich pozostawało głównie pod
wpływem zachodniego kręgu wytwórczości broni,
wyrosłego na tradycjach karolińskich. W późnym
średniowieczu oręż Polaków ma nadal ścisłe
związki z Europą zachodnią. Kształtujący się na
ziemiach polskich stan rycerski przejął sposoby
walki, a także typy i rodzaje broni oraz stroju
charakterystyczne dla rycerstwa Europy łacińskiej.
Wśród broni zaczepnej przez całe średniowiecze
ogromną rolę odgrywał miecz. Prezentowane na
wystawie miecze pochodzące ziem monarchii
wczesnopiastowskiej należały głównie do
członków drużyny książęcej. Przeznaczone były
do cięcia i nie nadawały się do szermierki. Ich
długość waha się od 80 do 100 cm. Mają
rękojeść jednoręczną z głowicą i jelcem
zapewniającymi dużą swobodę ruchów przy
zadawaniu precyzyjnych ciosów. Jelec i głowicę
sporządzano niekiedy z poroża lub kości,
przeważnie jednak z żelaza, czasami zdobiono je
brązem i miedzią, a nawet złotem. Obecnie wiadomo,
że większość głowni wykuto w pracowniach
nadreńskich, skąd docierały także do Polski. Na
naszych ziemiach najpowszechniejsze były miecze o
żelaznej półkolistej głowicy (tzw. typ X). Miecze
te były dobrze wyważone i miały znaczną wartość
bojową. Wśród właśnie tych mieczy można się
doszukiwać wyrobów lokalnego, polskiego kowalstwa.
W późnym średniowieczu, od około połowy XIII
wieku, rozwój uzbrojenia ochronnego spowodował
powiększenie wymiarów i masy mieczy. Jednocześnie
są one lepiej wyważone i przystosowane do
szermierki. „Wielkie miecze” służące do
zadawania ciosów o większej energii uzyskują
długą dwuręczną rękojeść.
Bronią wywodząca się od miecza był koncerz o
długiej i wąskiej głowni, przeznaczony do
przebijania zbroi. Wojownicy polscy walczyli także
jednosieczna bronią białą – kordami i tasakami
oraz nożami bojowymi.
W bitwach z bronią sieczną rywalizowały
włócznie, uzupełniane oszczepy, łuk i topory. Ich
pozostałości w formie żelaznych grotów i
żeleźców zajmują poczesne miejsce obok mieczy i
innej broni siecznej. Ważną częścią uzbrojenia
średniowiecznego rycerstwa były elementy
wyposażenia jeździeckiego.
Szczególnie groźną bronią, ze względu na swa
niebywałą moc rażenia od XII po XVI wiek była
kusza. We wprawnych rękach siała spustoszenie w
szeregach przeciwnika.
Pojawienie się coraz doskonalszych typów kuszy i
później broni palnej, spowodowało znaczący wzrost
wagi zbroi płytowej spowodowany koniecznością jej
pogrubienia i stworzenia pełnej osłony rycerza.
Często tego typu zbroje pełniły rolę nie tylko
bojową ale także paradną.
Dobitnie polskim akcentem jest uzbrojenie
husarskie z XVII w. Poza szablami bojowymi i
paradnymi (karabela) i bronią palną oraz
wyposażeniem jeździeckim uwagę zwraca zbroja
husarska z 2. połowy XVII wieku składająca się z
kirysu, obojczyka, dwóch naramienników i pary
karwaszy oraz z szyszaka. Kres wspaniałej,
ciężkiej jeździe husarskiej przynosi rozwój i
upowszechnienie się broni palnej.
